پایان زندگی ممکن است ماه‌ها، هفته‌ها، روزها یا حتی ساعت‌ها به طول بینجامد. در این دوران، تصمیمات مهمی درباره درمان و مراقبت برای افراد مبتلا به سرطان گرفته می‌شود. برای خانواده‌ها و ارائه‌دهندگان خدمات بهداشتی، ضروری است که درباره برنامه‌های پایان زندگی با فرد بیمار گفتگو کنند و خواسته‌های او را هر چه زودتر بشنوند. این کار به اعضای خانواده کمک می‌کند تا در پایان زندگی، تصمیمات مهمی برای فرد بگیرند.

بحث در مورد انتخاب‌ها و برنامه‌های درمانی پیش از پایان زندگی می‌تواند استرس را برای بیمار و خانواده کاهش دهد. اگر تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی برای پایان زندگی بلافاصله پس از تشخیص سرطان آغاز شود و در طول دوره بیماری ادامه یابد، بسیار مفید خواهد بود. ثبت این تصمیمات به صورت مکتوب، خواسته‌های فرد را برای خانواده و تیم درمانی روشن‌تر می‌کند.

زمانی که کودکی به بیماری لاعلاج مبتلا می‌شود، گفتگوهای مربوط به پایان زندگی با پزشک می‌تواند زمان بستری شدن کودک در بیمارستان را کاهش دهد و به والدین کمک کند تا آمادگی بیشتری داشته باشند.

این متن به بررسی پایان زندگی در بزرگسالان مبتلا به سرطان و در مواردی کودکان مبتلا به این بیماری می‌پردازد. همچنین، در مورد مراقبت در روزهای پایانی و آخرین ساعات زندگی، شامل درمان علائم شایع و سوالات اخلاقی که ممکن است پیش بیاید، بحث می‌کند. این اطلاعات ممکن است به بیماران و خانواده‌هایشان کمک کند تا برای تصمیم‌گیری‌های لازم در این دوران آماده شوند.

نکات کلیدی درباره روزها و ساعات پایانی زندگی

• آگاهی از انتظارات: دانستن اینکه در روزها یا ساعات پایانی چه انتظاری دارید، می‌تواند به آرامش خانواده کمک کند. این آگاهی باعث می‌شود تا اعضای خانواده بهتر برای این مرحله آماده شوند.
• کاهش تمایل به غذا و نوشیدنی: در روزها و ساعات پایانی زندگی، افراد معمولاً تمایل به خوردن یا نوشیدن را از دست می‌دهند. آن‌ها ممکن است غذا و مایعاتی که پیشنهاد می‌شود را نپذیرند. خانواده‌ها می‌توانند با دادن تکه‌های یخ یا مرطوب کردن دهان و لب‌ها به آن‌ها کمک کنند. مهم است که غذا و مایعات به‌زور به فرد تحمیل نشود، زیرا این کار ممکن است باعث ناراحتی یا خفگی شود.
• عدم پاسخ‌دهی: افراد نزدیک به مرگ ممکن است به دیگران پاسخ ندهند و تمایل به کناره‌گیری و خواب بیشتر داشته باشند. آن‌ها ممکن است به آرامی به سؤالات پاسخ دهند یا اصلاً جواب ندهند و گیج به نظر برسند. با این حال، اکثر افراد همچنان قادر به شنیدن هستند. صحبت و لمس کردن از سوی اعضای خانواده می‌تواند آرامش‌بخش باشد، حتی اگر فرد پاسخ ندهد.
• تغییرات فیزیکی: در این زمان، تعدادی از تغییرات فیزیکی رایج ممکن است رخ دهد:
  • احساس خستگی یا ضعف: فرد ممکن است بسیار خسته و ضعیف باشد.
  • کاهش ادرار: ادرار ممکن است کمتر شده و رنگ آن تیره باشد.
  • تغییر در دما: دست و پا ممکن است لکه‌دار، سرد یا آبی شوند. از پتو برای گرم نگه‌داشتن فرد استفاده کنید، اما از پتوهای برقی یا پدهای گرمایشی استفاده نکنید.
  • ضربان قلب نامنظم: ضربان قلب ممکن است بالا یا پایین رفته و نامنظم شود.
  • کاهش فشار خون: فشار خون معمولاً پایین می‌آید.
  • تنفس نامنظم: تنفس ممکن است نامنظم، با دوره‌های کوتاه نفس نکشیدن یا تنفس عمیق و سریع باشد.
• اهمیت باورها و آداب و رسوم: پس از مرگ یک فرد، خانواده و مراقبان ممکن است بخواهند مدتی با او بمانند. آداب و رسوم خاصی ممکن است برای فرد و خانواده مهم باشد، که شامل تشریفاتی برای کنار آمدن با مرگ و احترام به جسد باشد. مهم است که به تیم مراقبت‌های بهداشتی اطلاع دهید که چه آداب یا رسومی برای فرد و خانواده او پس از مرگ اهمیت دارد.
• راهنمایی پس از مرگ: ارائه‌دهندگان خدمات بهداشتی، کارکنان آسایشگاه، مددکاران اجتماعی یا رهبران معنوی می‌توانند اقداماتی را که باید پس از وقوع مرگ انجام شود، از جمله تماس با یک خانه تشییع جنازه توضیح دهند.

 

علائم در ماه‌ها، هفته‌ها و روزهای پایانی زندگی

نکات کلیدی

• هذیان:
  • دلایل: دلیریوم در پایان زندگی می‌تواند علل متعددی داشته باشد.
  • کنترل: هذیان معمولاً با شناسایی علت و درمان آن قابل مدیریت است.
  • توهمات: توهماتی که با هذیان مرتبط نیستند، اغلب در مراحل پایانی زندگی بروز می‌کنند.
• خستگی: خستگی یکی از شایع‌ترین علائم در روزهای پایانی زندگی است و می‌تواند به شدت فرد اضافه شود.
• تنگی نفس:
  • احساس تنگی نفس یک امر رایج است و ممکن است در روزها یا هفته‌های آخر زندگی تشدید شود.
  • استفاده از مواد افیونی و روش‌های دیگر می‌تواند به فرد کمک کند تا راحت‌تر نفس بکشد.
• درد: داروهای ضد درد به روش‌های مختلفی قابل تجویز هستند. درد در ساعات پایانی زندگی معمولاً قابل کنترل است.
• سرفه: سرفه در پایان زندگی را می‌توان با روش‌های مختلفی درمان کرد.
• یبوست: یبوست ممکن است در روزهای پایانی زندگی بروز کند و نیاز به مدیریت مناسب دارد.
• مشکل در بلع: افراد ممکن است در اواخر عمر در بلع غذا و مایعات دچار مشکل شوند.
• جغجغه مرگ:
  • جغجغه زمانی رخ می‌دهد که بزاق یا مایعات دیگر در گلو و مجاری هوایی فوقانی تجمع می‌یابند.
  • درمان‌های غیردارویی برای جغجغه شامل تغییر وضعیت فرد و کاهش میزان مایعات است.
  • جغجغه مرگ می‌تواند نشانه‌ای باشد که مرگ ممکن است به زودی اتفاق بیفتد.
• تکان‌های میوکلونیک: این تکان‌ها ممکن است در اثر مصرف دوزهای بالا و مکرر مواد افیونی به مدت طولانی ایجاد شوند.
• تب: تب ممکن است به علت عفونت، داروها یا خود سرطان ایجاد شود.
• خونریزی:
  • خونریزی ناگهانی (خونریزی شدید) ممکن است در افرادی که دچار سرطان یا اختلالات خاصی هستند، رخ دهد.
  • هدف اصلی مراقبت در هنگام خونریزی در پایان زندگی، فراهم کردن راحتی برای فرد است.

خلاصه علائم رایج در پایان زندگی:

• هذیان
• خستگی شدید
• تنگی نفس
• درد
• سرفه
• یبوست
• مشکل در بلع
• صدای جغجغه هنگام تنفس
• تکان‌های میوکلونیک
• تب
• خونریزی

مدیریت این علائم و فراهم کردن مراقبت مناسب، به حفظ کیفیت زندگی فرد در این مراحل کمک می‌کند.

تشریح علائم در ماه‌ها، هفته‌ها و روزهای پایانی زندگی

هذیان

دلیریوم در پایان زندگی می‌تواند علل متعددی داشته باشد و در روزهای پایانی زندگی شایع است. بیشتر افراد در این مراحل سطح هوشیاری پایین‌تری دارند. آن‌ها ممکن است گوشه‌گیر، کمتر هوشیار و کم‌انرژی باشند. برخی افراد ممکن است آشفته یا بی‌قرار شده و توهمات (چیزهایی که واقعاً وجود ندارند) تجربه کنند. در این شرایط، لازم است که از افراد نزدیک به مرگ در برابر تصادف یا آسیب‌های احتمالی محافظت شود.

هذیان می‌تواند ناشی از اثرات مستقیم سرطان، مانند تومور در حال رشد در مغز باشد. علل دیگر شامل موارد زیر است:

• تغییرات غیرطبیعی در سطح مواد شیمیایی خاص در خون که بر عملکرد قلب، کلیه‌ها، اعصاب و ماهیچه‌ها تأثیر می‌گذارد.
• عوارض جانبی داروها یا تداخلات دارویی.
• قطع ناگهانی برخی داروها یا الکل.
• کم‌آبی بدن.

هذیان معمولاً با شناسایی علت و درمان آن قابل کنترل است. بسته به علت هذیان، پزشکان ممکن است:

• داروهایی برای تثبیت سطح مواد شیمیایی در خون تجویز کنند.
• دوز داروهایی که باعث هذیان می‌شوند یا در مراحل پایانی عمر مفید نیستند را کاهش دهند.
• کم‌آبی بدن را با مایعات درمان کنند.

برای برخی افراد در ساعات پایانی زندگی، ممکن است تنها هدف درمان علائم هذیان و فراهم کردن راحتی بیشتر باشد. داروهای مؤثری برای تسکین این علائم وجود دارد.

توهماتی که با هذیان مرتبط نیستند اغلب در پایان زندگی بروز می‌کنند. برای افراد نزدیک به مرگ، توهماتی که شامل عزیزانی است که قبلاً فوت کرده‌اند، رایج است. این موضوع ممکن است برای اعضای خانواده ناراحت‌کننده باشد؛ اما صحبت با روحانیون یا مشاوران مذهبی می‌تواند مفید باشد.

خستگی

خستگی یکی از شایع‌ترین علائم در روزهای پایانی زندگی است. این احساس ممکن است هر روز تشدید شود و خواب‌آلودگی، ضعف و مشکلات خواب به همراه داشته باشد. داروهایی که فعالیت مغز، هوشیاری و انرژی را افزایش می‌دهند، ممکن است مفید باشند.

تنگی نفس

احساس تنگی نفس در روزها یا هفته‌های آخر زندگی رایج است و ممکن است بدتر شود. این وضعیت اغلب ناشی از سرطان پیشرفته است و علل دیگر آن شامل:

• تجمع مایع در شکم
• از دست دادن قدرت عضلانی
• هیپوکسمی (کمبود اکسیژن در خون)
• بیماری انسدادی مزمن ریوی (COPD)
• ذات الریه
• عفونت

استفاده از مواد افیونی و دیگر روش‌ها می‌تواند به فرد کمک کند راحت‌تر نفس بکشد. اگرچه مواد افیونی ممکن است تنگی نفس را تسکین دهند، داروهای دیگری مانند گشادکننده‌های برونش یا استروئیدها نیز ممکن است در صورت مطابقت با اهداف مراقبتی مدنظر قرار گیرند.

راه‌های دیگر برای کمک به افرادی که احساس تنگی نفس می‌کنند عبارتند از:

• ارائه اکسیژن اضافی در صورت وجود هیپوکسمی.
• استفاده از پنکه برای ایجاد جریان هوا به سمت صورت.
• نشاندن فرد در وضعیت مناسب.
• تجویز آنتی‌بیوتیک در صورت وجود عفونت.

درد

داروهای ضد درد می‌توانند به روش‌های مختلفی تجویز شوند. در روزهای آخر زندگی، ممکن است فرد نتواند داروی درد را به صورت خوراکی مصرف کند. در این صورت، داروهای مسکن به صورت تزریقی یا انفوزیونی تجویز می‌شوند. داروهای اپیوئیدی معمولاً برای تسکین درد در پایان عمر بسیار مؤثرند. مطالعات نشان داده‌اند که مصرف مواد افیونی ارتباطی با مرگ زودرس ندارد.

سرفه

سرفه در پایان زندگی ممکن است به ناراحتی فرد بیفزاید. سرفه‌های مکرر می‌توانند باعث درد، بی‌خوابی و تشدید خستگی شوند. در این شرایط، تصمیم ممکن است بر درمان علائم سرفه به جای درمان علت آن متمرکز شود. داروهای زیر می‌توانند برای ایجاد آسایش بیشتر فرد مورد استفاده قرار گیرند:

• داروهای سرفه بدون نسخه با خلط‌آور
• داروهایی برای کاهش تولید مخاط
• مواد افیونی برای تسکین سرفه

یبوست

یبوست ممکن است در آخرین روزهای زندگی بروز کند. افرادی که در بلع مشکل دارند، ممکن است نتوانند ملین‌ها را به صورت خوراکی مصرف کنند. در این صورت، ملین‌ها ممکن است به صورت مقعدی تجویز شوند.

مشکل در بلع

افراد مبتلا به سرطان ممکن است در روزهای پایانی زندگی در بلع غذا و مایعات دچار مشکل شوند. این موضوع می‌تواند منجر به کاهش اشتها، کاهش وزن و ضعف عضلانی شود. اگر فرد بخواهد غذا بخورد، ممکن است مقدار کمی از غذایی که از آن لذت می‌برد به او داده شود. تغذیه تکمیلی در این مرحله معمولاً مفید نیست و می‌تواند خطر آسپیراسیون و عفونت را افزایش دهد.

هنگامی که فرد نمی‌تواند غذا را قورت دهد، ممکن است دارو را با قرار دادن آن در رکتوم، تزریق یا انفوزیون و یا با استفاده از چسب‌های دارویی تجویز کنند.

جغجغه مرگ

جغجغه زمانی اتفاق می‌افتد که بزاق یا مایعات دیگر در گلو و مجاری هوایی فوقانی تجمع می‌یابند. این وضعیت معمولاً در افرادی رخ می‌دهد که به دلیل ضعف جسمی قادر به پاک کردن گلو نیستند. دو نوع جغجغه وجود دارد:

• جغجغه مرگ: ناشی از تجمع بزاق در پشت گلو.
• جغجغه ناشی از مایع: که ممکن است به علت عفونت، تومور، آسپیراسیون یا تجمع مایع اضافی در بافت‌های بدن باشد.

درمان‌های غیردارویی برای جغجغه شامل تغییر وضعیت فرد و کاهش مایعات مصرفی است. بالابردن سر تخت، استفاده از بالش یا چرخاندن فرد به سمتین می‌تواند کمک‌کننده باشد. اگر جغجغه ناشی از مایع در پشت گلو باشد، ممکن است مایع به آرامی با استفاده از لوله مکش خارج شود.

جغجغه مرگ می‌تواند نشانه‌ای باشد که مرگ ممکن است در چند ساعت یا چند روز اتفاق بیفتد. این وضعیت ممکن است برای کسانی که در کنار فرد هستند ناراحت‌کننده باشد، اما به نظر نمی‌رسد که برای فرد دردناک باشد و به تنگی نفس نیز مربوط نیست.

تکان‌های میوکلونیک

تکان‌های میوکلونیک به انقباضات یا تکان‌های ناگهانی عضلانی گفته می‌شود که فرد نمی‌تواند آن‌ها را کنترل کند. این نوع تکان‌ها ممکن است در اثر مصرف دوزهای بالای مواد افیونی به مدت طولانی ایجاد شوند. سکسکه یکی از انواع میوکلونیک است و این تکان‌ها می‌توانند در گروه‌های مختلف عضلانی در بدن ظاهر شوند.

اگر تکان‌های میوکلونیک ناشی از مواد افیونی باشد، تغییر به مواد افیونی دیگر ممکن است کمک‌کننده باشد. در مواردی که فرد نزدیک به مرگ است، ممکن است به جای تعویض مواد افیونی، دارویی برای کنترل این تکان‌ها تجویز شود. این داروها می‌توانند به آرامش فرد، کاهش اضطراب و کمک به خوابیدن کمک کنند.

تب

تب ممکن است در اثر عفونت، داروها یا خود سرطان ایجاد شود. درمان تب در روزهای پایانی زندگی بستگی به این دارد که آیا تب باعث ناراحتی فرد می‌شود یا خیر. اگرچه عفونت‌ها معمولاً با آنتی‌بیوتیک‌ها درمان می‌شوند، اما افراد نزدیک به پایان عمر ممکن است تصمیم بگیرند که علت تب را درمان نکنند.

خونریزی

خونریزی ناگهانی (خونریزی شدید در زمان کوتاه) ممکن است در افرادی که مبتلا به سرطان یا اختلالات خاص هستند، رخ دهد. این نوع خونریزی نادر است، اما ممکن است در ساعات یا دقایق پایانی زندگی اتفاق بیفتد. رگ‌های خونی ممکن است به دلیل برخی سرطان‌ها یا درمان‌های آن آسیب ببینند، مانند پرتودرمانی که می‌تواند رگ‌های خونی را در ناحیه تحت درمان ضعیف کند.

افرادی که دچار شرایط زیر هستند، در معرض خطر خونریزی قرار دارند:

• سرطان پیشرفته، به ویژه سرطان‌های سر و گردن
• زخم‌ها
• موکوزیت ناشی از شیمی‌درمانی
• اختلالات لخته‌شدن خون

هدف اصلی مراقبت در هنگام خونریزی در پایان زندگی، فراهم کردن آرامش برای فرد و حمایت از اعضای خانواده است. تشخیص زمان وقوع خونریزی دشوار است و معمولاً افراد پس از وقوع خونریزی ناگهانی بیهوش می‌شوند و بلافاصله بعد از آن می‌میرند. احیا نیز معمولاً کارساز نخواهد بود.

اگر خونریزی رخ دهد، می‌تواند برای خانواده بسیار ناراحت‌کننده باشد و مفید است که در مورد آن سؤال کنند و احساسات خود را با یکدیگر و با تیم مراقبت به اشتراک بگذارند.

تسکین درد در لحظات نزدیک به مرگ

نکات کلیدی

• ارتباط احساسات بیماران و مراقبین: احساسات بیماران و مراقبان ارتباط نزدیکی با هم دارند. بیماران و مراقبان در پریشانی ناشی از سرطان سهیم هستند به طوری که ناراحتی مراقب گاهی بیشتر از ناراحتی بیمار است. از آنجا که رنج مراقب می‌تواند بر رفاه بیمار و سازگاری او با از دست دادن تأثیر بگذارد، حمایت زودهنگام و دائمی از مراقب بسیار مهم است.
• آرام‌بخش تسکینی: آرام‌بخش تسکینی، سطح هوشیاری را پایین می‌آورد و درد و رنج شدید را تسکین می‌دهد. این نوع آرام‌بخشی از داروهایی به نام آرام‌بخش برای ایجاد آرامش و ناآگاهی در فرد استفاده می‌کند.
• تصمیم‌گیری در مورد آرام‌بخش: تصمیم‌گیری درباره آرام‌بخشیدن به یک فرد در پایان زندگی، تصمیم سختی است. آرام‌بخش ممکن است برای راحتی فرد یا برای شرایط فیزیکی مانند درد کنترل‌نشده در نظر گرفته شود. این دارو ممکن است به‌صورت همزمان و به‌طور مداوم یا تا زمان مرگ تجویز شود.
• افکار و احساسات فرد در مورد آرام‌بخش: افکار و احساسات یک فرد درباره آرام‌بخش در پایان زندگی ممکن است به فرهنگ و باورهای شخص بستگی داشته باشد. برخی افراد ممکن است بخواهند آرام‌بخش شوند، در حالی که برخی دیگر تمایل دارند قبل از مرگ هیچ‌گونه مداخله‌ای از جمله آرام‌بخشی انجام نشود.
• مطالعات در مورد آرام‌بخش: مطالعات نشان نداده‌اند که استفاده از آرام‌بخش تسکینی در روزهای آخر عمر، به‌طور قابل توجهی زمان زندگی را کوتاه می‌کند.
• اهمیت ارتباط خواسته‌ها: برای فرد مهم است که در پایان زندگی، خواسته‌های خود را درباره آرام‌بخشی به اعضای خانواده و ارائه‌دهندگان مراقبت‌های بهداشتی اعلام کند. وقتی فرد خواسته‌های خود را درباره آرام‌بخش زودتر مشخص می‌کند، پزشکان و اعضای خانواده می‌توانند اطمینان حاصل کنند که آنچه فرد می‌خواهد، انجام می‌شود.
• نیاز به حمایت: خانواده‌ها ممکن است در حین استفاده از آرام‌بخش تسکینی نیاز به حمایت از تیم مراقبت‌های بهداشتی و مشاوران سلامت روان داشته باشند.